దుర్గమ్మకు కేశాలంకరణ: ముస్లిం కళాకారుల చేతుల్లో హిందూ సంప్రదాయం - క్రౌన్ హ్యూమన్ రైట్స్

కోల్కతాకు సుమారు 50 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న జిల్లాలోని అమ్తా ప్రాంతం, పార్బతీపూర్ గ్రామం ఈ ప్రత్యేక చేతివృత్తికి కేంద్రంగా ఉంది. ఇక్కడి కళాకారులు జనపనారతో దుర్గాదేవి విగ్రహాలకు అవసరమైన కేశాలను తయారు చేస్తారు. ఈ పనిలో భాగంగా జనపనారను సేకరించి, నల్లని రంగు వేసి, ఎండబెట్టి, ఆ తర్వాత కత్తిరించి, కేశాల ఆకారంలో కుట్టి సిద్ధం చేస్తారు.

ఈ వృత్తిలో షేక్ నవాబ్ వంటి కళాకారులు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు. ఆయన తన తాత నుంచి ఈ పనిని నేర్చుకున్నట్లు వెల్లడించారు. కుటుంబ సభ్యులు రంగులు వేయడం, ఇతర కార్మికులు కుట్టడం వంటి పనులను పంచుకుంటూ ఉత్పత్తిని కొనసాగిస్తున్నారు.

హిందూ, ముస్లిం కుటుంబాల సమష్టి కృషి

ఈ వృత్తిలో మరో విశేషం ఏమిటంటే, ముస్లిం కుటుంబాలు జనపనారను సిద్ధం చేసి అందిస్తే, హిందూ మహిళలు సహా ఇతర కళాకారులు వాటిని కుట్టి కేశాల రూపంలోకి తీసుకొస్తారు. ఇలా ఇరువర్గాల వారు పరస్పరం సహకరించుకుంటూ దుర్గాపూజకు అవసరమైన అలంకరణ సామగ్రిని తయారు చేస్తున్నారు.

కోల్కతాలోని కుమోర్తులి విగ్రహాల తయారీ కేంద్రంతో పాటు బీహార్, ఉత్తరప్రదేశ్, నేపాల్, బంగ్లాదేశ్ ప్రాంతాలకు కూడా ఈ ఉత్పత్తులు సరఫరా అవుతున్నాయి. ఈ వ్యాపారం స్థానిక కుటుంబాలకు ఉపాధి కల్పించడంతో పాటు సంప్రదాయ కళను సజీవంగా ఉంచుతోంది.

సంప్రదాయ కళకు సవాళ్లు

అయితే ఈ కళాకారులకు ప్రస్తుతం కొన్ని ఇబ్బందులు ఎదురవుతున్నాయి. ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితులు, జనపనార ధరల పెరుగుదల ఉత్పత్తి వ్యయాన్ని పెంచుతున్నాయి. యంత్రాలతో తయారయ్యే కేశాలంకరణ ఉత్పత్తుల నుంచి పోటీ కూడా పెరుగుతోంది. భారత్బంగ్లాదేశ్ మధ్య వాణిజ్య సంబంధాల్లో ఇబ్బందులు తమ వ్యాపారంపై ప్రభావం చూపుతున్నాయని కొందరు కళాకారులు చెబుతున్నారు.

మరోవైపు, సంప్రదాయంగా చేతితో తయారయ్యే ఉత్పత్తులకు గిరాకీ తగ్గుతుందనే ఆందోళన కూడా ఉంది. ఇన్ని సవాళ్ల మధ్యనూ ఈ కుటుంబాలు తమ పూర్వీకుల నుంచి వచ్చిన కళను కొనసాగిస్తున్నాయి.

మత సామరస్యానికి ప్రతీక

దుర్గాపూజ అనేది పశ్చిమ బెంగాల్లో కేవలం మతపరమైన పండుగ మాత్రమే కాదు, కళలు, సంస్కృతి, సామాజిక సంబంధాలకు కూడా వేదిక. అమ్మవారి విగ్రహాల అలంకరణలో వివిధ మతాలకు చెందిన కళాకారులు భాగస్వాములు కావడం, ఒకరి జీవనోపాధికి మరొకరు తోడ్పడటం ఈ పండుగలోని సామాజిక కోణాన్ని చూపిస్తోంది.

దుర్గమ్మ విగ్రహానికి అందాన్ని అద్దే ఈ జనపనార కేశాల వెనుక ఎన్నో కుటుంబాల శ్రమ, తరతరాల కళానైపుణ్యం ఉన్నాయి. మత భేదాలకు అతీతంగా కలిసి పనిచేస్తున్న పార్బతీపూర్ కళాకారుల కథ సామాజిక ఐక్యతకు ఒక ప్రత్యేక ఉదాహరణగా నిలుస్తోంది.